مىشود . نفس با اين بدن كه حاصل قدرت خيال بر اختراع بدن است در آخرت محشور مىشود و همين بدن مخلوق نفس نيز ثواب يا عقاب اخروى را مىچشد . بدن اخروى بمنزلهء سايه و پرتو نفس است و به تناسب نفس ، ظلمانى يا نورانى خواهد بود . اين بدن بگونه‌اى است كه هر كس آن را ببيند ، بلافاصله تصديق خواهد كرد كه اين همان بدن دنيوى است . ملا صدرا براى استدلال فلسفى خود ، پذيرش برخى اصول حكمت متعاليه را به عنوان مقدمه شرط دانسته است ، اين اصول مقدماتى در آثار مختلف او همچون اسفار ، المبدء و المعاد ، الشواهد الربوبية ، زاد المسافر ، متفاوت است و عدد آنها بين هفت تا دوازده در تغيير است « 1 » . به نظر صدر المتألهين قدّس سرّه با تدبر در اصول ياد شده به شرط سلامت از اعوجاج به يقين دانسته خواهد شد كه همين بدن عينا در روز قيامت محشور مىشود و آنچه در معاد بازمىگردد ، مجموع نفس و بدن عينا همان شخص دنيوى است . هر قوه‌اى از قواى نفسانى و غير نفسانى كمال خاص و لذت و الم شايستهء خود را دارد و به اعتبار آنچه انجام داده ، جزا يا پاداش خواهد ديد ، هر جوهر طبيعى داراى حركت ذاتى است و با نفوس و طبايع به سوى حق تعالى در حركت است و به طرف او جذب مىشود . هر كس اين امر برايش محقق شود به لزوم بازگشت همه چيز يقين خواهد كرد . اين مسأله مقتضاى حكمت بارى تعالى و وفاى به عهد و وعده و وعيد الهى و لزوم مكافات و مجازات در طبيعت مىباشد . پاسخ دوّم : بيش از دو قرن و نيم بعد از صدر المتألهين ، حكيم مؤسس ، آقا على مدرس طهرانى قدس سره جواب صاحب اسفار را تمام ندانست . وى ضمن پذيرش اكثر اصول صدرايى ، به نتيجه‌اى متفاوت با نتيجهء صدر المتألهين قدّس سرّه رسيد . به نظر آقا على ، نفس پس از مفارقت از بدن دنيوى اگرچه رابطهء تدبيرى او نسبت به بدن گسسته مىشود ، اما در بدن ودايع و آثارى ذاتى بجاى مىگذارد ، به نحوى كه هر بدنى از ديگر بدنها

--> ( 1 ) . اسفار ، السفر الرابع ، الباب الحادى عشر ، الفصل الاول الى الثالث ، ج 9 ص 185 - 218 . المبدء و المعاد ، المقالة الثانية ، ص 372 - 432 . الشواهد الربوبية ، المشهد الرابع ، الشاهد الاول ، من الاشراق الاول الى الثالث ، ص 261 - 268 . زاد المسافر ، اول شرح برزاد المسافر ملاصدرا ، معاد جسمانى ، تصحيح سيد جلال الدين آشتيانى ، تهران 1354 ش .